شنبه ۲۳ دی ۱۳۹۶ - ۱۲:۳۱

به مناسبت هفته اهدای کتاب؛ بررسی راه‌های ترویج کتاب و کتاب‌خوانی/ موانع گرایش به مطالعه

دانشگاه علوم بهزیستی وتوانبخشی

هر ساله از تاریخ ۱۹ دی ماه هفته‌ای با نام "اهدای کتاب" نامگذاری شده و این نامگذاری به دلیل اهمیت و ضرورت مطالعه کتاب و ترویج آن از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و می‌طلبد برای ترویج فرهنگ کتاب‌خوانی به اهمیت وقف در این حوزه نیز توجه شود.

به گزارش مفدا، با توجه به تأثیر آموزش در پیشرفت اجتماعی، فرهنگی کشور، ترویج فرهنگ مطالعه از ارزش‌های دینی و ملی به شمار می‌آید. در روایات، به اصل هدیه دادن، به منظور افزایش محبت، بسیار تأکید و سفارش شده است. به یقین اگر در کنار سایر وسایل، کتاب نیز به عنوان نیازی اساسی برای ارتقای سطح فرهنگ، به عنوان هدیه بین مردم رد و بدل شود، منافع بی‌شماری از این جهت عاید خود آنها و جامعه خواهد شد. به منظور ترویج فرهنگ اهدای کتاب و همچنین گسترش کتابخانه‌های عمومی، از ۱۹ تا ۲۵ دی ماه، به عنوان هفته اهدای کتاب نام گذاری شده است.

به دلیل ضرورت بررسی موضوع کتاب و کتاب‌خوانی و  اهمیت وقف کتاب، گذری کوتاه بر مسائل حوزه "کتاب" کرده‌ایم و که به شرح ذیل است.

ارزش کتاب در اسلام

در فرهنگ و تمدن اسلامی، کتاب جایگاه ویژه‌ای دارد و همواره به آن عنایتی خاص شده است. اسلام، تنها دینی است که معجزه‌اش کتاب، نام کتابش قرآن و نخستین پیام آن، امر به خواندن است. خداوند در همین قرآن به قلم سوگند خورده و سوره‌ای را قلم نام نهاده است. از حضرت محمد صلی الله علیه و آله نقل است که فرمود: «مرکّب سیاه عالمان، از خون شهیدان برتر است». امام صادق علیه السلام نیز فرموده است: «بنویس و دانش خود را در میان برادران دینی به وسیله کتاب منتشر ساز، و هنگامی که زمان مرگت فرا رسید، نوشته های خود را برای فرزندانت به عنوان میراث واگذار کن».

کتابت در صدر اسلام

تأکید قرآن بر دانش و خرد، زمینه‌ای شد تا عرب جاهلی، فرهنگ شفاهی خود را مکتوب کند. گروه اندکی از یاران پیامبر که از نعمت خواندن و نوشتن بهره‌مند بودند، به امر آن حضرت برای حفظ و نگهداری آیات وحی از دستبرد حوادث روزگار، به ثبت و ضبطِ آیات نازل شده بر پیامبر، همت گماشتند. نویسندگان وحی برای ثبت و حفظ قرآن، از تمامی وسایل زمان خود، از پوست آهو گرفته تا استخوان کتف گوسفند استفاده می‌کردند. آنها نوشته‌های خود راچندین بار بر پیامبر می‌خواندند و آن حضرت، نوشته‌های آن‌ها را تصحیح یا امضا می‌کرد. پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله که خود از بزرگترین دوستداران علم و دانش بود، بیش از چهل نویسنده دایمی و تعدادی نویسنده موقت داشت تا آیات وحی، وقایع و حوادث و امور مربوط به حکومت ایشان را ثبت و ضبط نمایند.

متون گوناگون در مورد آثار و معارف ایرانی، احترام ایرانیان به علم و دانش، معرفی انواع خط‌ها و اشاره به مکان‌هایی که برای نگهداری اسناد و مدارک و کتاب‌های دانشمندان اختصاص داشته، همه و همه بیانگر اهمیت علم و دانش در نزد ایرانیان بوده است.

کتاب و کتابت در ایران

ایرانیان که مردمی فرهنگ دوست و ادب پرور هستند، از زمان‌های قدیم، علاقه‌مندی خود را به علم نشان داده‌اند. این علاقه، با دستورهای دینی که یادگیری را بر هر مرد و زنی واجب می‌داند، آمیخته شد و فرهنگی را پدیدآورد که در آن، علم و دانش همواره پسندیده بود. از این رو، دانشمندان بزرگی در میان ایرانیان رشد یافتند وبا نگارش آثار علمی خود وتربیت شاگردان، باعث پیشرفت علم و دانش شدند. در تاریخ اسلام، از ایران به عنوان یکی از بزرگترین مراکز علمی نام برده شده است.

متون گوناگون در مورد آثار و معارف ایرانی، احترام ایرانیان به علم و دانش، معرفی انواع خط‌ها و اشاره به مکان‌هایی که برای نگهداری اسناد و مدارک و کتاب‌های دانشمندان اختصاص داشته، همه و همه بیانگر اهمیت علم و دانش در نزد ایرانیان بوده است. البته بسیاری از آن آثار ارزشمند، به دلایلی از جمله استفده از مواد از بین رفتنی، حوادث خانمان برانداز، تغییر خط و...، از بین رفته است.

شکوه کتاب

کتاب، به انسان شکوه و عظمت و شخصیت و جذبه خاصّی می‌بخشد. یکی از نویسندگان مصری، در این باره حکایتی نقل می‌کند که: زمانی که محمد بن اسحاق امیر بغداد بود، او را دیدم که در دیوان خود نشسته بود و افراد بسیاری گرداگردش بودند. پس از مدتی که از مقام خود برکنار شد، روزی به دیدن او رفتم و دیدمش که در کتابخانه خویش میان کتاب‌هایش نشسته بود و مطالعه می‌کرد. وقتی با دقت به او نگریستم، دریافتم که وی در آن کتاب خانه و در میان کتاب‌هایش، از شکوه و عظمت و شخصیت جذّاب و وصف ناشدنی ای برخوردار است که تا آن زمان ندیده بودم؛ حتی در لباس فرمانروایی‌اش».

نقش برجسته کتاب و کتاب‌خوانی

کتاب، دریچه‌ای است به سوی جهان شگفت انگیز علم و معرفت، و مطالعه، راهی است بسیار ساده وعملی برای پرورش استعدادهای خدادادی انسان و آموزش علوم و فنونی که او را در مسیر رشد و تکامل راهنمایی کند. کتاب، در همه فرهنگ‌ها یکی از اساسی‌ترین زمینه‌های انتقال دانش، آگاهی و تخصص است که می‌تواند جامعه را به سوی پیشرفت و ترقی در همه زمینه‌های سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی رهنمون شود. مقام معظم رهبری، درباره نقش برجسته و سازنده کتاب در پویش های تکامل آفرین فردی و اجتماعی می‌فرماید: «در اهمیت عنصر کتاب برای تکامل جامعه انسانی، همین بس که تمامی ادیان آسمانی و رجال بزرگ تاریخ بشریت،از طریق کتاب جاودانه مانده‌اند و روابط فرهنگی جامعه بشری نیز، از پویش کتاب و مبادلات فرهنگی تقویت شده‌اند».

مردان علم

یاد و نام کتاب، دل انگیز است و شاید برای اهل علم، هیچ لذتی بالاتر و شیرین تر از مطالعه و کتاب خوانی نباشد. در حالاتِ میرحامد حسین، اندیشمند بزرگ اسلامی نوشته‌اند که سینه‌اش از مطالعه و نوشتن بسیار و گرفتن کتاب به سینه و خم شدن به روی میز کوچکش، گوشت زیادی آورد. نیز محدث قمی آن چنان به مطالعه و تحصیل علاقه مند بود که اندک اندک پولی را جمع آوری می‌کرد و برای خرید کتاب، با پای پیاده از قم به تهران می‌رفت تا به تحصیل ادامه دهد. او در حالی که به بیماری ریوی مبتلا بود و تنگی نفس داشت، همواره یا مطالعه می‌کرد یا عبادت. مرحوم محدث، در هر شبانه روز، حدود هیجده ساعت به مطالعه و نوشتن می‌پرداخت و خواب و استراحتش، از چند ساعت تجاوز نمی‌کرد. مرجع عالی قدر و فقیه اهل بیت، حضرت آیت اللّه مرعشی نجفی رحمه الله با پول به دست آمده از روزه و نماز استیجاری، کار در کارگاه برنج کوبی در شب‌ها و حذف یک وعده غذا از ۲۴ ساعت، کتاب می‌خرید که هم اکنون در گنجینه کتابخانه بزرگ معظم له مورد استفاده محققان است.

وابستگی به خارج به علت تولید ناکافی داخلی، قیمت کاغذ را افزایش داده که گرانی کاغذ و خدمات نشر، به گونه‌ای بر قیمت کتاب اثر گذاشته است. بسیاری از مردم، به دلیل قدرت خرید اندکی که دارند، به جز موارد ضرورت تحصیلی و شغلی، به سراغ کتاب نمی‌روند.

موانع گرایش به مطالعه

*ریشه تاریخی رواج نیافتن کتاب خوانی

بدون تردید، بی‌توجهی عمومی به کتاب و کتاب خوانی، به طور کلی ریشه در سیاست گذاری‌ها و برنامه‌ریزی‌های رژیم طاغوتی پیشین دارد. در واقع، سلطه شاهان و فرمانروایان بی‌فرهنگ و فاسد در طول قرن‌های گذشته، سبب ترویج و جایگزینی سرگرمی‌های ناسالم و دامن زدن به انگیزه‌ها و خواسته‌های شهوت انگیز، به جای پیشرفت روزافزون کتاب خوانی گردید و از این راه، خسارت های عظیم و پردامنه ای برای ملت به بار آورد. حتی در مقاطعی از تاریخ، برخی از فرمانروایان ظالم، مردم را از خواندن کتاب باز می‌داشتند و مجازات‌هایی برای کتاب خوانی در نظر می‌گرفتند.

*کمبود وقت کافی برای مطالعه و کتاب خوانی

بسیاری از مردم، وقت کافی برای مطالعه و کتاب خوانی ندارند. این مشکل، به دلیل کافی نبودن درآمد مردم و اشتغال به چند حرفه برای تأمین زندگی ایجاد شده است. بیشتر مردم، ترجیح می دهند وقت های باقی مانده خود را صرف فعالیت های تفریحی و استراحت کنند تاکتاب و کتاب خوانی.

*گرانی کتاب

وابستگی به خارج به علت تولید ناکافی داخلی، قیمت کاغذ را افزایش داده که گرانی کاغذ و خدمات نشر، به گونه‌ای بر قیمت کتاب اثر گذاشته است. بسیاری از مردم، به دلیل قدرت خرید اندکی که دارند، به جز موارد ضرورت تحصیلی و شغلی، به سراغ کتاب نمی‌روند. یکی از کارهایی که مردم می‌توانند برای توسعه کتاب خوانی و کتاب خانه انجام دهند، این است که کتاب‌هایی را که در منزل دارند و از آنها استفاده نمی‌کنند، به کتاب خانه‌های عمومی هدیه دهند. بدون شک با انجام این کار، بخشی از مشکلات جامعه در ایجاد کتاب خانه مناسب برای استفاده عموم مردم حل می شود و همگان از این نعمت‌های گران قدر بهره‌مند می‌گردند.

*پیچیده نوشتن نویسندگان

یکی از مشکلات اساسی برای توسعه فرهنگ کتاب خوانی، ثقیل و پر پیچ و خم نوشتن برخی از نویسنده‌های ایرانی است که این امر، می تواند توده مردم را از کتاب خوانی دور کند. متن پیچیده و مبهم بعضی از کتاب‌های درسی، باعث می شود جاذبه مطالعه برای همیشه در نظر دانش آموزان از بین برود. برای رفع چنین مشکلی، باید ساده نویسی و ساده گویی را در کتاب‌ها، به ویژه در کتاب‌هایی که برای دانش آموزان تدوین می‌شود، رواج داد.

راه‌های ترویج کتابخوانی

پایدارترین وسالم ترین محصول فرهنگی، کتاب است. کتاب، سرچشمه تمام علوم و معارف بشری است. اما چرا بسیاری از مردم، از کتاب و کتاب خوانی گریزان‌اند؟ برای رفع این مشکل، باید با گسترش تعداد کتاب خانه‌ها و تجهیز آنها، تهیه کتاب‌ها و منابع جدید، استخدام نیروی کارشناس کتاب و کتابداری، استفاده از تسهیلات برای مشتاقان علم و دانش که ساعت‌های متمادی از کتاب خانه استفاده می‌کنند، آموزش روش صحیح مطالعه، برگزاری مسابقات کتاب خوانی و تشکیل نمایش گاه‌های کتاب به مناسبت‌های مختلف، مردم را به دنیای گسترده کتاب پیوند زد. در این صورت، خواهیم دید که استقبال از کتاب و کتاب خانه آن چنان گسترده خواهد شد که مسئولان فرهنگی را مات و مبهوت سازد.

*کتاب در میان موج توفنده الکترونیک

در عصر رسانه‌های الکترونیک و دنیای ارتباطات ماهواره‌ای، کتاب همچنان به عنوان مهم‌ترین و جدی‌ترین رسانه، باقی مانده است. با وجود گسترش شبکه‌های ماهواره‌ای و اینترنتی که دسترسی انسان را به اطلاعات مورد نیاز آسان نموده، کتاب هنوز در همه مقاطع و زوایای زندگی بشر، نقش اساسی دارد و ثمره تلاش انسان و عامل تکامل جامعه بشری به شمار می‌آید. به همین دلیل، وقتی نمایشگاه‌های کتاب برپا می‌شود، رود سیّال و مواج انسان‌های مشتاق را می‌بینی که گویی برای پیوستن به دریای عظیم کتاب، به سوی نمایشگاه سرازیر می‌شوند. یکی ازمحققان آمریکایی در این زمینه می‌گوید: زمانی که مردم نوشتن را آموختند از سخن گفتن باز نایستادند و آن گاه که ماشین تحریر به میدان آمد، قلم را کنار ننهادند. مامعتقدیم که کتاب، برتری خود رابه عنوان پیک ارزش‌های فرهنگی در جامعه انسان و عاملی در راه توسعه ملی و غنا بخشیدن به حیات بشری، همچنان حفظ خواهد کرد.

*نامهربانی با یار مهربان

میزان مطالعه و گرایش به خواندن، از مهم ترین شاخص‌های رشد و توسعه است. شورای اجتماعی ـ اقتصادی سازمان ملل متحد، کتاب و نشر کتاب را از وسایل لازم برای توسعه و پیشرفت کشورها می‌داند. اما با در نظر گرفتن سابقه درخشان تاریخی و دینی کشورمان، میزان رویکرد افراد به مطالعه و کتاب خوانی در مقایسه با دیگر جوامع، در سطح بسیار پایینی قرار دارد. وضعیت غم انگیز کتاب و کتاب خوانی در ایران، به جایی رسیده که آمارها، میزان کتاب خوانی را در ایران فقط دو دقیقه اعلام کرده‌اند. بر اساس نتایج یک پژوهش، ۴۹ درصد خانواده‌های ایرانی، در سال هیچ کتاب غیر درسی نمی‌خرند. ۳۱ درصد خانواده‌ها نیز بین یک تا پنج جلد و ۱۱ درصد بین شش تا ده جلد کتاب می‌خرند. در این میان، فقط هشت درصد بیش از ۱۰ جلد کتاب در سال خریداری می‌کنند و این در حالی است که براساس آمارهای رسمی، مردم یاران روزانه ۳۵ میلیارد صرف خرید سیگار می‌کنند.

*اقدام های ضروری

حمایت دولت از اهل قلم و اندیشه، مشارکت عمومی برای توسعه مراکز فرهنگی و فرهنگ مطالعه، به کارگیری وسیع رسانه‌های گروهی برای تبلیغ در زمینه کتاب و مطالعه آن، استفاده از تجربه دیگر کشورها در ترویج و تعلیم کتاب خوانی در میان مردم، ترتیب محافل کتاب خوانی برای قشرها و مقاطع سنی متعدد، تشدید عطش کتاب خوانی از راه ایجاد محیط سالم و اوقات فراغت بیشتر و...، از اقدام‌های کارساز در زمینه بالا بردن ترویج کتاب خوانی در میان مردم است.

علل نابود شدن کتاب‌ها

*جنگ

یکی از عوامل بسیار مهم در نابودی کتاب‌ها در طول تاریخ، جنگ‌هایی بود که برای مسلمانان پیش می‌آمد. متأسفانه در این جنگ‌های نابرابر، دشمن پس از چیرگی بر آن منطقه اسلامی، در صدد نابودی و از بین بردن کتابخانه‌های مسلمانان بر می‌آمد و با سوزاندن آن‌ها یا انداختن در آب و غیر آن، به محو آثار کتاب خانه‌ها می‌پرداخت. در حمله مغول به شهر بغداد، چندین هزار از نفیس‌ترین کتاب‌ها از بین رفت و خسارتی عظیم و جبران ناپذیر بر این آثار وارد شد.

*غرض ورزی‌ها

یکی از عوامل نابودی کتاب، غرض ورزی‌های شخصی یا گروهی بوده است. در مواردی، خانه بعضی از بزرگان مورد حمله قرار می‌گرفت و در این حمله‌ها، اثاث خانه و کتاب‌های او غارت می‌شد. به کتاب خانه بعضی از بزرگان هم، به علت داشتن اسناد و مدارک اشخاص حمله می‌شد و با آتش زدن کتاب خانه‌ها، همه آثار موجود در آن از بین می‌رفت .

*حوادث پیش‌بینی نشده

یکی از عوامل نابودی کتاب، حوادث پیش بینی نشده از قبیل باران‌های شدید، سیل، زلزله و... است. در زمان‌های گذشته، چنین مرسوم بوده که کتاب‌های خطی را در صندوق‌های چوبی نگهداری می‌کردند و چه بسا این صندوق‌ها، مورد حمله موریانه‌ها قرار می‌گرفت و با نفوذ به داخل صندوق‌ها، آثار موجود در آن آسیب می‌دید و بدین سبب، با گذشت زمان و ناآگاهی صاحبان، بخش مهمی از کتاب‌ها از بین می‌رفت.

کتاب در روایات اسلامی
در روایات اسلامی، خواندن و نوشتن، جایگاه ویژه‌ای دارد و به فراگیری علم و دانش و نیز گسترش و نشر آن توجهی ویژه شده است. رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله وسلم در روایتی می فرماید: «آن گاه که قیامت شود، قلم عالمان با خون شهیدان سنجیده می شود و قلم دانشمندان بر خون شهیدان برتری می‌یابد». نیز در فرمایشی از امیرمؤمنان علیه السلام آمده است : «کتاب، بوستان دانشمندان است». نیز از ایشان است: «کسی که خود را با کتاب آرامش دهد، هیچ آرامشی را از دست ندهد». نیز آن حضرت در جایی دیگر فرموده است: «کتاب، چه گوینده خوبی است».

کتابخوانی، عنصر اصلی و ضروری
کتاب، حتی در روزگار پیشرفت‌های چشم گیر بشر در عرصه‌های دانش و فن آوری نیز نه تنها اهمیت خود را از دست نداده، که ابعاد گسترده تر و تازه تر، و جلوه‌هایی پایدارتر یافته است.

بی گمان، آنان که گام‌های بلندی در وادی پیشرفت‌های گوناگون برداشته‌اند، هرگز با کتاب و کتابخوانی بیگانه نبوده‌اند یا اقبالی اندک بدان نداشته‌اند؛ مطالعه، عنصری اصلی و ضروری در زندگی ایشان بوده است.

از این رو، باید گفت اگر خواستار رشد و پیشرفت جامعه در ابعاد مختلف فرهنگی، علمی، سیاسی، اقتصادی و... هستیم، باید به مقوله کتاب و کتابخوانی اهمیت به سزایی بدهیم و با شناخت موانع گسترش فرهنگ کتابخوانی در بین عموم مردم و به ویژه جوانان و برطرف ساختن آنها، کمیت و کیفیت مطالعه را بیش از پیش افزایش دهیم.

سیمای کتاب در نگاه بزرگان

نحوه افکار و اندیشههای انسان به طوری است که ممکن است فقط خواندن یک کتاب، پایه اندیشه‌ها و افکار انسان را بر مبنای جدید یا در مسیر خاص قرار دهد و چه بسا ممکن است کتابی، مسیر سرنوشت میلیون‌ها انسان را در راه مخصوص بیندازد.

انیشتین

اگر مادر نباشد، جسم انسان ساخته نمی شود، و اگر کتاب نباشد، روح بشر پرورش نمی یابد.

پلوتارک

در دنیا لذتی که با مطالعه برابری کند، نیست.

تولستوی

مطالعه، یگانه راهی است برای آشنایی و گفت وگو با بزرگان روزگار که قرن‌ها پیش در این دنیا به سر برده و اکنون در زیر خاک منزل دارند.

رنه دکارت

همان طور که بدن ما با ورزش پرورش می‌ یابد، برای پرورش روح هم به کتاب نیاز داریم.

سقراط

باید زیاد مطالعه کنیم تا بدانیم که هیچ نمی‌دانیم. من هیچ غمی نداشته‌ام که خواندن یک صفحه کتاب آن را از بین نبرده باشد. یک ساعت عمر گذشته را به هیچ قیمتی نمی‌توان بازگرداند، اما با دادن مقداری پول ناچیز، می‌توان تجارب تمام عمر بزرگ‌ترین عقلای دین را به دست آورد.

مونتسیکو

آدم اگر در بهشت تنها باشد، به او خوش نمی‌گذرد، اما کسی که به کتاب یا به تحقیق علاقه‌مند است، تا هنگامی که به مطالعه یا به تفکر مشغول است، جهنم تنهایی برای او بهترین بهشت است.

موریس مترلینگ

خوشبخت کسی است که به یکی از دو چیز دسترسی یابد: یا دوستانی که اهل کتاب باشند یا کتاب‌های خوب.

ویکتور هوگو

کتاب خوب، به منزله بهترین دوست و مونس انسان است. او از تمام دوستان انسانی ثابت قدم تر و صبورتر است و هرگز در ایام گرفتاری، به انسان پشت نمی‌کند. بر عکس آغوش مهربانی آن برای استقبال ما همیشه گشوده است و در دوره جوانی مارا سرگرم می‌سازد و در روزگار پیری و شکستگی تسلیت و دلداری‌مان می دهد. مردم فقیر و مسکین نیز می توانند بدون هیچ دغدغه و تشویش خاطر، به هم نشینی افکار بزرگان بپردازند؛ زیرا این گلستان بزرگ معنوی را جواز ورود فقط سواد است و هر کس از عهده خواندن برآید، می‌تواند بدون زحمت و اجازه دربان به آن جا راه یابد.

ارسال نظر

    • نظرات حاوی توهین و هرگونه نسبت ناروا به اشخاص حقیقی و حقوقی منتشر نمی‌شود.
    • نظراتی که غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نمی‌شود.
شما در حال ارسال پاسخ به نظر « » می‌باشید.