سه‌شنبه ۵ اسفند ۱۳۹۹ - ۰۹:۴۰

یادداشت ویژه روز مهندسی؛

تمدن‌ چیست‌ و سهم‌ خواجه‌ نصیرالدین‌ طوسی‌ در تمدن‌ بشری‌چیست‌؟

مازندران / خواجه‌ نصیرالدین‌ طوسی‌

پس‌ از این‌که‌ خواجه‌ نصیرالدین‌ طوسی‌ در دربار هلاکو خان‌ محبوبیت‌ یافت‌ و به عنوان‌ مشاور انتخاب‌ شد از فرصت‌ بدست‌ آمده‌ کمال‌ استفاده‌ را برد و شروع‌ به‌ پی‌ریزی‌ بنای‌ تمدن‌ عظیمی‌نمود که‌ تاریخ‌ از آن‌ بهره‌های‌ فراوانی‌ برده‌ است‌.

محمد بن‌ حسن‌ مکی‌ ابو جعفر معروف‌ به‌ خواجه‌ نصیرالدین‌ طوسی‌ در ‌۱۱ جمادی‌ الاول‌ سال‌ ۵۹۷ هجری‌ در شهر طوس‌ متولد شد.

خواجه‌ نصیرالدین‌ در عقلیات‌ شاگرد فریدالدین‌ داماد و او شاگرد سیدصدرالدین‌ سرخسی‌ و او شاگرد افضل‌الدین‌ و او شاگرد ابوالعباس‌ لوگری‌ و او شاگرد بهمنیار و او شاگرد ابوعلی‌ سینا بود.

همچنین در شرعیات‌ خواجه‌ نصیرالدین‌ طوسی شاگرد پدر بزرگوار خود و او شاگرد امام‌ فضل‌ ا...راوندی‌ و او شاگرد سید مرتضی‌علم‌ الهدی‌ و حضور در حوزه‌ درس‌ فقه‌ محقق‌ حلی‌ را سابقه داشته است.

وی در ریاضیات‌ از محضر اساتیدی مانند کمال‌ الدین‌ محمد حاسب‌، کمال‌ الدین‌ یونس‌ موصلی‌، قطب‌ الدین‌ مصری‌ و ابوالسعادات‌ اصفهانی‌ بهره برده بود.

مدت‌ عمر گران‌بهای ایشان ۷۵ سال‌ بود و ‌۱۸ ذی‌ الحجه‌ سال‌ ۶۷۲ هجری‌ در کاظمین‌ وفات یافت.

تمدن‌ چیست‌ و سهم‌ خواجه‌ نصیرالدین‌ طوسی‌ در تمدن‌ بشری‌چیست‌؟

تمدن‌ براساس‌ تعاریفی‌ که‌ از آن‌ شده‌ عبارت‌ است‌ همکاری‌ مردم‌ با یکدیگر در امور زندگانی‌ وفراهم‌ ساختن‌ اسباب‌ ترقی‌ و آسایش‌؛ و اصولا ظهور تمدن‌ هنگامی‌ امکان‌پذیر است‌ که‌ امنیت‌ و آسایش‌ برقرار باشد و این‌ مهم‌ در زمان‌ خواجه‌ نصیر بخاطر حمله‌ مغول‌ به‌ ایران‌ میسر نشد؛ مگر با یک‌ سیاست‌ خاص‌ که‌ آن‌هم‌ پیدا کردن‌ ضعف‌ دستگاه‌ حکومتی‌ بود که‌ پای‌بندی‌ آنها به‌مسایل‌ خرافی‌ همچون‌ پیشگوئی و خواب‌ دیدن‌ توجه‌ خواجه‌ نصیر را به‌ خود جلب‌ کرد و او ازهمان‌ نقطه‌، سیاست‌ عملی‌ خود را به‌ اجرا گذاشت‌ که‌ همکاری با دستگاه‌ در آن‌ مقطع‌ و عدم‌ برخورد با مسایل‌ خرافی مورد اعتقاد آنها یکی‌ از سیاست‌های‌ مورد نظر بود که‌ تاریخ‌ در گذر ایام‌ پاسخ‌ به‌ خدمت‌ گرفتن‌ چنین‌ دستگاهی را داده‌ است‌ که‌ آن‌هم‌ مهار جنگ‌ و باز گرداندن‌ آرامش‌ بود که‌ برای‌ پی‌ریزی‌ هر تمدنی‌ لازم‌ است‌؛ داستان‌ ذیل‌ تائید سیاست‌های‌ به کار گرفته‌ شده‌ توسط خواجه‌ نصیر است‌ که‌ به‌ اختصار از نظرتان‌ می‌گذرد:

روزی‌ هلاکو به‌ خواجه‌ نصیرالدین‌ می‌گوید که‌ یک‌ حادثه‌ جالب‌ را پیشگویی‌ کنید که‌ من‌مشخصا شاهد باشم‌ خواجه‌ ضمن‌ پذیرش‌ می‌گوید این‌ حادثه‌ در شب‌ پنجشنبه‌ اتفاق‌ خواهدافتاد که‌ همراه‌ با کسوف‌ است‌ و اتفاقا در آن‌ شب‌ هلاکو در خواب‌ بود و نگهبانان‌ اجازه‌ ورود به‌خواجه‌ را نمی‌دادند که‌ باعث‌ نگرانی‌ خواجه‌ شده‌ بود که‌ مبادا هلاکو این‌ حادثه‌ را نبیند; چاره‌اندیشید و شنید که‌ یکی‌ از خرافات‌ در باره‌ ماه‌گرفتگی‌ این‌ است‌ که‌ می‌گویند اژدها ماه‌ را گرفته‌پس‌ باید به‌ ظروف‌ مسینی‌ کوبید تا اژدها بترسد و ماه‌ را رها کند بلافاصله‌ خواجه‌ نگهبانان‌ را ازاین‌ قضیه‌ ترساند و آن‌ها ظروف‌ مسین‌ را برداشته‌ و به‌ یکدیگر کوبیدند و این‌ باعث‌ شد که‌ خودهلاکو از خواب‌ بیدار شود و خواجه‌ آنچه‌ را که‌ دیده‌ بود به‌ هلاکو نشان‌ داد و او سخن‌ خواجه‌ راپذیرفت‌ و اعتبار علمی‌ و شخصیت‌ خواجه‌ برای‌ او تثبیت‌ شد.

پس‌ از آن‌، هلاکو از خواجه‌ سئوال‌ کرد آیا چون‌ ما دیشب‌ می‌دانستیم‌ که‌ ماه‌ خواهد گرفت‌، ماه‌ گرفته‌ است‌ یا اگر نمی‌دانستیم‌ ماه‌ می‌گرفت‌؟ خواجه‌ گفت‌ چه‌ شما می‌دانستید و چه‌ نمی‌دانستید این‌ اتفاق‌ می‌افتاد. هلاکو پرسید آیا ما می‌توانستیم‌ از وقوع‌ این‌ حادثه‌ جلوگیری‌ کنیم‌؟ خواجه‌گفت‌: خیر متأسفانه‌ مسایل‌ طبیعی‌ و فلکی‌ در اختیار ما نیست‌ و از بشر هم‌ کاری‌ برنمی‌آید.هلاکو گفت‌ کاری‌ که‌ اگر ما بدانیم‌ یا ندانیم‌ اتفاق‌ می‌افتاد و اگر بدانیم‌ نمی‌توانیم‌ از وقوعش‌جلوگیری‌ کنیم‌ دانستنش‌ چه‌ سودی‌ دارد؟ خواجه‌ نصیرالدین‌ تدبیری‌ اندیشید که‌ هلاکو آمادگی‌برای‌ درک‌ مسایل‌ علمی‌ را ندارد لذا با بعضی‌ از دوستانش‌ مشورت‌ کرد و نتیجه‌ آن‌ شد که‌ آنان‌ دودیگ‌ بزرگ‌ مسین‌ را از بالای‌ محلی‌ مرتفع‌ که‌ در نزدیکی‌ خیمه‌ هلاکو است‌ بزمین‌ بیاندازند دراین‌ هنگامه‌ که‌ هلاکو از شکار برمی‌گشت‌ خواجه‌ باتفاق‌ او وارد شدند اما خواجه‌ به‌ هلاکو گفت‌: که‌ صحبت‌ محرمانه‌ای‌ با شما دارم‌ و آن‌ این است‌ که‌ تا چند لحظه‌ دیگر صدای‌ مهیبی‌ خواهید شنید لطفا نترسید و فقط به‌ چهره‌ اطرافیان‌ نگاه‌ کنید به‌ موقع‌ علت‌ قضیه‌ را توضیح‌ خواهم‌ داد؛ میهمانان‌ یکی‌ پس‌ از دیگری‌ وارد شدند که‌ ناگهان‌ صدای‌ مهیبی‌ بلند شد هر یک‌ عکس‌العملی‌ ازخود نشان‌ دادند فقط هلاکو و خواجه‌ نصیرالدین‌ آرام‌ نشسته‌ بودند، در این‌ لحظه‌ خواجه‌ گفت‌: اگر جنابعالی‌ از این‌ قضیه‌ مطلع‌ نبودید حتما می‌ترسید و این‌ اطلاع‌ باعث‌ شد که‌ شما از این‌ صدا نهراسید. خاصیت‌ پیشگوئی‌ و پیش‌بینی‌ منجمین‌ واقعی‌ این‌ است‌ که‌ به‌ شما آرامش‌ می‌دهد و همین‌ باعث‌ شد که‌ خواجه‌ به عنوان‌ مشاور هلاکو انتخاب‌ شود.

پس‌ از این‌که‌ خواجه‌ نصیرالدین‌ طوسی‌ در دربار هلاکو خان‌ محبوبیت‌ یافت‌ و به عنوان‌ مشاور انتخاب‌ شد از فرصت‌ بدست‌ آمده‌ کمال‌ استفاده‌ را برد و شروع‌ به‌ پی‌ریزی‌ بنای‌ تمدن‌ عظیمی‌نمود که‌ تاریخ‌ از آن‌ بهره‌های‌ فراوانی‌ برده‌ است‌.

گزیده‌ کلام‌ دانشمندان‌ در باره‌ خواجه‌ نصیرالدین‌ طوسی‌

 ۱ـ حضرت‌ امام‌ خمینی‌ (ره‌):

و اما قضیه‌ خواجه‌ نصیر و امثال‌ خواجه‌ نصیر را شما میدانید این‌ را که‌ خواجه‌ نصیر در این‌دستگاهها وارد می‌شد نمی‌رفت‌ وزارت‌ کند، می‌رفت‌ آن‌ها را آدم‌ کند. نمی‌رفت‌ برای‌ این‌که‌ درتحت‌ نفوذ آن‌ها باشد، می‌خواست‌ آن‌ها را مهار کند.

۲ـ قاضی‌ نورا...شوشتری‌ در مجالس‌المومنین‌:

فیلسوفی‌ که‌ روان‌ افلاطون‌ و ارسطو به‌ وجود او مفاخرت‌ و مباهات‌ جوید و زبان‌ حال‌بوعلی‌ سینا شکر مساعی‌ جمیله‌ او گوید عقل‌ فعال‌ در اشراق‌ طفل‌ راه‌ اوست‌ و مشکلات‌ ارباب‌کمال‌ موقوف‌ به‌ یک‌ نگاه‌ او.

۳ـ مرحوم‌ حاجی‌ خلیفه‌ از دانشمندان‌ اهل‌ تسنن‌ در کتاب‌ مشهورش‌ کشف‌الظنون‌ در طبقات‌ دانشمندان‌نوشته‌ می‌گوید:

بعضی‌ از دانشمندان‌ مصرف‌ کننده‌ هستند از این‌ و آن‌ می‌گیرند و دست‌مایه‌ کارشان‌ قرار می‌دهند اما یکدسته‌ خودشان‌ منبع‌ هستند کاالنصیر الطوسی‌ که‌ همه‌ به‌ او نیازمند هستند.

۴ـ مرحوم‌ علامه‌ طباطبائی‌ صاحب‌ تفسیرالمیزان‌ :

علامه‌ طباطبائی‌ معتقد است‌ که‌ قرن‌ هفتم‌ اوج‌ شکوفایی‌ و گسترش‌ و اقتدار عرفان‌ و تصوف‌است‌ و در این‌ باره‌ می‌گوید:

رابطه‌ بین‌ عقل‌ وشرع‌ از بیانات‌ ۲ فیلسوف‌ بزرگ‌ ابونصر فارابی‌ و ابن‌ سینا است‌ که‌ جامع‌ فلسفه‌ یونان‌ بوده‌اند. و پس‌ از آن‌ها

شیخ‌ شهاب‌ الدین‌ سهروردی‌ میان‌ ذوق‌ و برهان‌ را جمع‌ کرد و فلسفه‌ اشراق‌ را تجدید نمود و پس‌ از آن‌ در قرن‌ هفتم‌ خواجه‌ نصیرالدین‌ طوسی‌ به‌ توفیق‌ میان‌ عقل‌ و شرع‌ پرداخت‌ و درحقیقت‌ وارث‌ آن‌ سه بزرگوار گردید.

۵ـ مرحوم‌ مجتبی‌ مینوی‌ در مقدمه‌ کتاب‌ اخلاق‌ ناصری‌ چنین‌ می‌گوید:

شهرت‌ خواجه‌ نصیر در اقطار عالم‌ پیچیده‌ است‌ و باالخصوص‌ به‌ واسطه‌ تالیفاتی‌ در ریاضیات‌ و هیأت‌ داشته‌ مورد احترام‌ علمای‌ مغرب‌ زمین‌ است‌. اگوست‌ کنت‌ در تقویمی‌ که‌ از پیشروان‌فلسفه‌ تحقیقی‌ ترتیب‌ داده‌ اسم‌ خواجه‌ را بر یکی‌ از روزهاو ابن‌ سینا بر یکی‌ از روزها گذاشته‌ و ازاهل‌ قلم‌ ایران‌ همین‌ دو نفر در آن‌ تقویم‌ مذکورند و همچنین‌ خواندم‌ که‌ یکی‌ از جبالی‌ را که‌ درکره‌ ماه‌ توسط دوربین‌ دیده‌ و کشف‌ کرده‌اند باسم‌ نصیرالدین‌ نامیده‌اند.

۶ـ علامه‌ محمد تقی‌ جعفری‌ :

دانشگاهی‌ ذاتا حوزه‌ وی‌ است‌ و حوزه‌ وی‌ ذاتٹ دانشگاهی‌ همان‌طوری که‌ در طول‌ تاریخ‌ سراغ‌داریم‌، خواجه‌ نصیرالدین‌ تجسمی‌ از این‌ دو نهاد بزرگ‌ جامعه‌ بشری‌ است‌.

۷ـ علامه‌ آیت‌ ا...حسن‌ آزاده‌ آملی‌ :

خواجه‌ نصیرالدین‌ طوسی‌ انسانی‌ است‌ قرآنی‌ که‌ قلم‌ و قدم‌ و سیاست‌ عملی‌ او تمامٹ برای‌رضای‌ خدا بوده‌ است‌ .

 اندیشمندان‌ دیگری‌ چون‌ علامه‌ حلی‌، فاضل‌ قوشجی‌، غیاث‌ الدین‌ جمشید، جرجی‌ زیدان‌، هانری‌ کوربن‌، بروکلمان‌ و ... درباره‌ خواجه‌ نصیرالدین‌ طوسی‌ مطالبی‌ را گفته‌اند، که‌ فعلا نیازی‌ به ذکر آن‌ها نمی‌باشد.

ارسال نظر

    • نظرات حاوی توهین و هرگونه نسبت ناروا به اشخاص حقیقی و حقوقی منتشر نمی‌شود.
    • نظراتی که غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نمی‌شود.
شما در حال ارسال پاسخ به نظر « » می‌باشید.